24 grudnia wchodzą w życie nowe przepisy Prawa pracy, które — w imię równości — nakazują neutralność płciową nazw stanowisk w ogłoszeniach o pracę. Brzmi niewinnie. W praktyce oznacza jednak, że polski język… nie był na to gotowy.
Bo o ile w angielskim „teacher is a teacher”, o tyle w polskim zaczynają się schody. A właściwie — kopalnie, przedszkola i sekretariaty.
Od lekarza do „osoby lekarskiej”
Zasada jest prosta: ogłoszenie nie może sugerować płci kandydata.
Problem w tym, że większość nazw zawodów w języku polskim ma płeć wpisaną w gramatykę.
Spróbujmy więc „zneutralizować” kilka klasycznych profesji:
lekarz → osoba lekarska
sędzia → osoba sędziowska
strażak → osoba strażacka
górnik → osoba górnicza
Formalnie? Neutralnie.
Znaczeniowo? Coraz bardziej abstrakcyjnie.
„Osoba lekarska” brzmi raczej jak rubryka w dokumentacji medycznej.
„Osoba sędziowska” — jak ciało kolegialne.
„Osoba górnicza” — jak fragment raportu o branży wydobywczej.
Ale to dopiero początek.
Neutralność nie oszczędza nikogo (także kobiet)
Wbrew pozorom problem nie dotyczy wyłącznie zawodów „męskich”. Neutralność płciowa równie brutalnie rozprawia się z nazwami tradycyjnie żeńskimi:
sekretarka → osoba sekretarska
przedszkolanka → osoba przedszkolna
I tu zaczyna się prawdziwa magia języka.
„Osoba sekretarska” nie wiadomo czy obsługuje sekretariat, czy po prostu ma sekretarski styl bycia.
„Osoba przedszkolna” natomiast brzmi jak… dziecko.
Paradoksalnie więc neutralność:
nie wyrównuje różnic,
nie upraszcza komunikacji,
rozmywa sens zawodu.
„Specjalista” też odpada
Ktoś mógłby zapytać: a co z bezpiecznym HR-owym klasykiem — „specjalista ds. czegoś”?
Niestety: „specjalista” to nadal forma rodzaju męskiego.
Forma żeńska istnieje (specjalistka), więc neutralności tu nie ma.
To samo dotyczy:
koordynatora
operatora
technika
analityka
Efekt? Rynek pracy zaczyna uciekać w język rodem z instrukcji obsługi.
Jak firmy próbują to obejść
W praktyce pojawiają się trzy strategie:
1. Opis zamiast zawodu
Najbezpieczniejszy wariant.
„praca przy obsłudze klienta”
„wykonywanie czynności lekarskich”
„realizacja zadań opiekuńczych w przedszkolu”
Czytelne? Tak.
Eleganckie? Niekoniecznie.
2. Ucieczka w strukturę
Bez osoby, bez płci.
„stanowisko w sekretariacie”
„zatrudnienie w kopalni”
„praca w jednostce ochrony”
To już nie zawód — to lokalizacja funkcjonalna.
3. Podwójne formy (najczęstsze)
„lekarz / lekarka”
„specjalista / specjalistka”
Formalnie to nie jest neutralność, ale wiele firm liczy, że:
inspektor też jest człowiekiem
A co, jeśli ktoś się nie dostosuje?
Tu kończą się żarty.
Ogłoszenie o pracę jest elementem procesu zatrudnienia, a więc podlega:
kontroli Państwowej Inspekcji Pracy,
przepisom o równym traktowaniu,
zakazowi dyskryminacji.
Za naruszenia grożą:
nakazy zmiany treści ogłoszeń,
grzywny (w ramach wykroczeń przeciwko prawom pracownika),
a w skrajnych przypadkach — spory sądowe.
Krótko mówiąc: „szukamy lekarza” może dziś kosztować więcej niż myślisz.
Język kontra prawo
Nowe przepisy nie tyle zmieniają język, co obnażają jego ograniczenia.
Polszczyzna — fleksyjna, rodzajowa, historyczna — nie została zaprojektowana pod neutralność.
Efekt?
„osoba przedszkolna”
„osoba strażacka”
„osoba sekretarska”
Brzmi jak żart.
Ale to żart, który właśnie stał się obowiązkiem.
I tylko jedno pytanie pozostaje otwarte:
Czy szybciej przyzwyczaimy się do „osób murarskich”,
czy do tego, że język w pracy będzie coraz mniej ludzki?